Αφρικανικός Ελαιοφοίνικας (Elaeis guineensis)

Αφρικανικός Ελαιοφοίνικας - Elaeis guineensis

Το Elaeis guineensis είναι ένα είδος φοίνικα που ονομάζεται συνήθως ελαιοφοίνικας, αλλά μερικές φορές και αφρικανικός ελαιοφοίνικας ή macaw-fat. Ο ελαιοφοίνικαςς είναι ένα πολυχρηστικό δέντρο μείζονος σημασίας στην Αφρική, όπου προμηθεύει τρόφιμα, φάρμακα και πολλά άλλα προϊόντα στον τοπικό πληθυσμό. Καθώς καλλιεργείται ολοένα και περισσότερο, το είδος αυτό γίνεται γρήγορα ένα από τα πιο καλλιεργούμενα φυτά στον κόσμο, καλλιεργούμενο ειδικά για τους ελαιούχους σπόρους και τους καρπούς του. Το δέντρο φυτεύεται μερικές φορές ως διακοσμητικό κήπου και κατά μήκος λεωφόρων.

Είναι η κύρια πηγή φοινικέλαιου. Οι ελαιοφοίνικες μπορούν να παράγουν πολύ περισσότερο έλαιο ανά μονάδα έκτασης γης από τα περισσότερα άλλα φυτά που παράγουν λάδι (περίπου εννέα φορές περισσότερο από τη σόγια και 4,5 φορές περισσότερο από την ελαιοκράμβη).

Είναι ενδημικό στη δυτική και νοτιοδυτική Αφρική, συγκεκριμένα στην περιοχή μεταξύ Αγκόλας και Γκάμπιας. Το όνομα του είδους, guineensis, αναφέρεται στο όνομα της περιοχής που ονομάζεται Γουινέα και όχι στη σύγχρονη χώρα Γουινέα που φέρει τώρα αυτό το όνομα. Το είδος έχει επίσης πλέον εγκλιματιστεί στη Μαδαγασκάρη, τη Σρι Λάνκα, τη Μαλαισία, την Ινδονησία, την Κεντρική Αμερική, την Καμπότζη, τις Δυτικές Ινδίες και σε πολλά νησιά στον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό. Ο στενά συγγενής αμερικανικός ελαιοφοίνικας E. oleifera και ένας πιο μακρινός συγγενής ελαιοφοίνικας, Attalea maripa, χρησιμοποιούνται επίσης για την παραγωγή φοινικέλαιου.

Το E. guineensis εξημερώθηκε στη Δυτική Αφρική κατά μήκος των νότιων ακτών του Ατλαντικού.  Ο πρώτος Δυτικός που το περιέγραψε και εισήγαγε σπόρους στην Ευρώπη ήταν ο Γάλλος φυσιοδίφης Michel Adanson.

Το E. guineensis είναι μονοκοτυλήδονο. Οι ώριμοι φοίνικες έχουν ένα μόνο στέλεχος και φτάνουν τα 20 - 30 μέτρα) σε ύψος. Ο όρθιος, κυλινδρικός, μη διακλαδισμένος βλαστός μπορεί να έχει διάμετρο 22 - 75 εκατοστά, στεφανώνεται από μια κορώνα περίπου 40 - 60 ζωντανών σκούρων πράσινων πτεροειδών φύλλων που μπορούν να φτάσουν σε μήκος τα 3-8 μέτρα, και μια φούστα από νεκρά φύλλα. Τα φύλλα είναι πτεροειδή και φτάνουν τα 3-5 μέτρα  σε μήκος. Ένας νεαρός φοίνικας παράγει περίπου 30 φύλλα το χρόνο. Οι ώριμοι φοίνικες που έχουν αναπτυχθεί σε διάστημα 10 ετών παράγουν περίπου 20 φύλλα το χρόνο. Τα άνθη παράγονται σε πυκνά τσαμπιά. Κάθε μεμονωμένο λουλούδι είναι μικρό, με τρία σέπαλα και τρία πέταλα.

Ο καρπός του φοίνικα χρειάζεται 5-6 μήνες για να αναπτυχθεί από την επικονίαση έως την ωρίμανση. Είναι κοκκινωπός, περίπου στο μέγεθος ενός μεγάλου δαμάσκηνου, και αναπτύσσεται σε μεγάλα τσαμπιά. Κάθε καρπός αποτελείται από ένα ελαιώδες, σαρκώδες εξωτερικό στρώμα (το περικάρπιο), με έναν μόνο σπόρο (τον πυρήνα του φοίνικα), επίσης πλούσιο σε λάδι. Όταν είναι ώριμος, κάθε τσαμπιά φρούτων ζυγίζει μεταξύ 5 και 30 κιλών (11 και 66 λίβρες) ανάλογα με την ηλικία του φοίνικα.

Δύο είδη ελαίου λαμβάνονται από το φυτό. Το φοινικέλαιο λαμβάνεται από τον καρπό, ενώ το φοινικοπυρηνέλαιο λαμβάνεται από τον σπόρο. Λαμβάνονται σε αναλογία όγκου περίπου 9:1.

Το φοινικέλαιο έχει ένα ευρύ φάσμα χρήσεων, όπως η παρασκευή μαργαρίνης, φυτικού γκι, λιπών αρτοποιίας, παγωτού και ως μαγειρικό λάδι. Το φοινικέλαιο είναι δημοφιλές στη Δυτική Αφρική και τη Μαλαισία για μαγείρεμα και τώρα εισάγεται από την Ινδία για να καλύψει τις τοπικές ελλείψεις σε βρώσιμο λάδι, καθώς είναι φθηνότερο από πολλά άλλα φυτικά έλαια. Στη Δυτική Αφρική, το ακατέργαστο κόκκινο φοινικέλαιο αποτελεί ουσιαστικό μέρος της διατροφής και συχνά προστίθεται απευθείας για να δώσει πλούσια γεύση σε σούπες και σάλτσες. Η προσθήκη λαδιού σε παρασκευάσματα δημητριακών αυξάνει σημαντικά την θερμιδική τους πυκνότητα, κάτι που είναι ιδιαίτερα πλεονεκτικό για μικρά παιδιά. Το φοινικέλαιο χρησιμοποιείται επίσης ως λάδι τηγανίσματος στην παρασκευή σνακ όπως κέικ φασολιών και τηγανητό μπανάνα. Η περιεκτικότητά του σε λινολεϊκό οξύ 10% το καθιστά εξαιρετική πηγή καροτίνης. Αυτό είναι σημαντικό για τη μείωση της εμφάνισης ανεπάρκειας βιταμίνης Α και της εμφάνισης διατροφικής τύφλωσης.

Το φοινικοπυρηνέλαιο έχει παρόμοια σύνθεση και ιδιότητες με το λάδι καρύδας. Έχει επίσης ένα ευρύ φάσμα χρήσεων, όπως η παρασκευή μαργαρίνης, παγωτού, ζαχαρωδών προϊόντων και ως μαγειρικό λάδι, όπου μερικές φορές συνδυάζεται με λάδι καρύδας.

Οι βρασμένοι και κοπανισμένοι ξηροί καρποί παράγουν βούτυρο φοινικέλαιου, ένα παχύρρευστο κόκκινο υγρό δημοφιλές στην Γκάνα και τη Λιβερία για την παρασκευή σούπας με βούτυρο φοινικέλαιου και άλλων πιάτων.

Το φυτό παρέχει επίσης την καρδιά του φοινικέλαιου, όπου το μαλακό τμήμα του κορυφαίου μπουμπουκιού τρώγεται ως λαχανικό. Δεδομένου ότι το δέντρο έχει ένα μόνο στέλεχος και οι φοινικέλαιοι γενικά δεν μπορούν να παράγουν πλευρικά κλαδιά, η συγκομιδή αυτού του μπουμπουκιού οδηγεί στο θάνατο του δέντρου.

Το κρασί από φοινικέλαιο παράγεται συνήθως στη Δυτική Αφρική χτυπώντας τις κλειστές αρσενικές ταξιανθίες ή το στέλεχος ακριβώς κάτω από την κορυφή των κομμένων φοινικέλαιου και ζυμώνοντας τον χυμό.

Οι παραδοσιακές φαρμακευτικές χρήσεις στην Αφρική είναι πολυάριθμες.

Τα παρασκευάσματα που παρασκευάζονται από την καρδιά του φοίνικα χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της γονόρροιας, της μηνορραγίας και του περιγεννητικού κοιλιακού πόνου και θεωρούνται καθαρτικά, αντιεμετικά και διουρητικά. Ο χυμός των φύλλων χρησιμοποιείται σε παρασκευάσματα που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία δερματικών παθήσεων. Οι ρίζες ως αναλγητικά.

Το λάδι από τον πολτό είναι μαλακτικό και χρησιμοποιείται ως έκδοχο για φυτικές αλοιφές. Χρησιμοποιείται για τη θεραπεία πυώσεων, φουσκάλων και οιδημάτων των ποδιών που προκαλούνται από ερυσίπελα και προσβολές από Φιλάρια.

Δύο τύποι ελαίου λαμβάνονται από το φυτό:

Το φοινικέλαιο λαμβάνεται από τον καρπό. Περίπου το 10% όλου του φοινικέλαιου, ιδιαίτερα των κατώτερων ποιοτήτων και επίσης των υπολειμμάτων εξευγενισμού, χρησιμοποιείται για την παρασκευή σαπουνιών, απορρυπαντικών, κεριών, ρητινών, λιπαντικών λιπών, καλλυντικών, γλυκερόλης και λιπαρών οξέων. Το φοινικέλαιο χρησιμοποιείται στη χαλυβουργία (για την κατασκευή χαλυβδοελασμάτων και την επικασσιτέρωση, όπου προστατεύει τον σίδηρο πριν από την εφαρμογή του κασσιτέρου) και το εποξειδωμένο φοινικέλαιο είναι πλαστικοποιητής και σταθεροποιητής στα πλαστικά PVC.

Το φοινικοπυρηνέλαιο, που λαμβάνεται από τον σπόρο, είναι ένα μη ξηραντικό έλαιο. Χρησιμοποιείται ως εναλλακτική λύση στο λάδι καρύδας στην παρασκευή σαπουνιών υψηλής ποιότητας, ως λιπαντικό κ.λπ. Είναι πηγή λιπαρών οξέων βραχείας και μέσης αλυσίδας. Αυτά τα οξέα είναι χημικά ενδιάμεσα στην παραγωγή λιπαρών αλκοολών, εστέρων, αμινών, αμιδίων και πιο εξελιγμένων χημικών ουσιών, οι οποίες αποτελούν συστατικά πολλών προϊόντων όπως επιφανειοδραστικοί παράγοντες, πλαστικά, λιπαντικά και καλλυντικά.

Και τα δύο έλαια έχουν επίσης ένα ευρύ φάσμα άλλων χρήσεων, όπως η παρασκευή απορρυπαντικών, σαμπουάν, καλλυντικών, προσθέτων λιπαντικών ελαίων και συλλεκτών.

Είναι τεχνικά εφικτό να παραχθούν από φοινικέλαιο είτε υδατάνθρακες για μετατροπή σε αλκοόλη είτε μεθανολυτικό έλαιο ως υποκατάστατο ντίζελ. Στο Τόγκο, οι πιεσμένοι καρποί ξηραίνονται και μετατρέπονται σε κέικ για καύσιμο μαγειρέματος.

Τα άδεια τσαμπιά, οι ίνες και επίσης τα λύματα (0,5 τόνοι λάσπης για κάθε τόνο αλεσμένων τσαμπιών φρούτων) από τα ελαιοτριβεία μπορούν να μετατραπούν σε προϊόντα όπως οργανικά λιπάσματα.

Τα φύλλα φοινικέλαιου είναι χρήσιμα για την κατασκευή καλαμιών. Ολόκληρα τα φύλλα φοινικέλαιου αυτού του είδους είναι λιγότερο κατάλληλα για κατασκευή καλαμιών από αυτά του κοκοφοίνικα, λόγω της ακανόνιστης εισαγωγής φυλλαδίων. Ωστόσο, τα φυλλάδια συχνά υφαίνονται σε καλάθια και ψάθες. Οι μεσαίες νευρώσεις των φυλλαδίων μετατρέπονται σε σκούπες και τα ραβδάκια χρησιμοποιούνται για περιφράξεις.

Τα νεαρά φυλλάδια παράγουν μια λεπτή, ισχυρή ίνα, που χρησιμοποιείται για την κατασκευή πετονιών ψαρέματος, ράβδων, σπάγκων και σουρωτηρίων. Λαμβάνεται από τα εσωτερικά φυλλάδια του φυτού, λέγεται ότι είναι σχεδόν τόσο λεπτό και ανθεκτικό όσο η ανθρώπινη τρίχα και έχει μεγάλη αντοχή. Τα φυλλάδια πρέπει να συλλεχθούν αμέσως μετά το άνοιγμά τους και πριν σκληρυνθούν. Οι αποδόσεις ινών είναι αρκετά μικρές από κάθε φυλλάδιο και, παρόλο που οι ίνες είναι εξαιρετικής ποιότητας, είναι πολύ χρονοβόρες για να ληφθούν.

Τα κελύφη των σπόρων γυαλίζονται και σκαλίζονται σε διακοσμητικούς δακτυλίους και χάντρες.

Οι κορμοί φοινικιάς, που διατίθενται κατά την αναφύτευση, παρέχουν εξαιρετικό υλικό για την παραγωγή χαρτιού και χαρτονιού, αλλά αυτό δεν έχει ακόμη προσελκύσει μεγάλο εμπορικό ενδιαφέρον.

Τα κελύφη των σπόρων εκτιμώνται ιδιαίτερα από τους τοπικούς σιδηρουργούς ως καύσιμο υψηλής θερμιδικής αξίας για φούρνους.

Πηγή:
https://en.wikipedia.org/wiki/Elaeis_guineensis
https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Elaeis+guineensis